DE KUNSTVORM
Wat is de Zambra Gitana? Granada's flamenco uitgelegd
Zambra gitana is de eigen flamencotraditie van Sacromonte, met wortels in een verboden Moorse bruiloftsdans en een eigen karakter. Dit is wat het woord werkelijk betekent.
Bekijk Sacromonte-flamencodata op GetYourGuide ↗Een woord met Arabische wortels
Zambra is afkomstig uit het Andaloezisch-Arabisch en gaat terug op een klassiek Arabisch woord voor fluit of rietinstrument, om later te verwijzen naar een feestelijke bijeenkomst rond zang, dans en muziek. Die etymologie wijst naar de ware oorsprong van de traditie: het Moorse Granada, waar zambra's bruilofts- en festivalvieringen waren, geen podiumgenre dat voor toeristen werd bedacht. Het woord overleefde de eeuwen die volgden, zelfs toen de gemeenschap die het uitvoerde volledig veranderde — mede daardoor draagt het nog steeds een ander gewicht dan het algemene woord "flamenco" dat losjes wordt gebruikt in toeristische brochures door heel Spanje.
Ontstaan uit een verboden huwelijkstraditie
Na de verovering van Granada in 1492 werden islamitische huwelijksfeesten, inclusief de muziek en dans die zambra heet, officieel verboden, maar generaties lang in besloten kring levend gehouden. Rond dezelfde tijd vestigden Roma-families zich op de helling van de Sacromonte boven de stad. De twee gemeenschappen leefden daar zij aan zij, en na verloop van tijd versmolt de oudere Moorse zambra-traditie met de gebruiken, ritmes en stem van Granada's gitano-gemeenschap. Wat daaruit voortkwam — de zambra gitana — is een werkelijk vermengde traditie, geen rechtstreekse overleving van de ene of de andere cultuur, maar specifiek in deze ene wijk gesmeed.
Een stijl binnen de flamenco, geen aparte kunstvorm
Flamenco is op zichzelf een familie van regionale stijlen, of palos, die elk historisch verbonden zijn met een plaats, een gemeenschap of een gelegenheid — een bruiloft, een begrafenis, een oogst, een avond in een bar. Zambra is Granada's bijdrage aan die familie: de gitano-bruiloftsstijl, speciaal ontwikkeld in de grotten van Sacromonte. Dat verschilt van bijvoorbeeld de bulería uit Sevilla of de sevillanas die op Andalusische feesten worden gedanst. Dit inzicht helpt verklaren waarom een voorstelling in Sacromonte zelfs voor bezoekers die elders in Spanje al flamenco hebben gezien, anders aanvoelt — het is geen mindere of meer 'toeristische' versie, maar een andere regionale traditie met een eigen geschiedenis.
Een traditionele driedelige vorm
Veel zambra-voorstellingen in Sacromonte zijn van oudsher opgebouwd uit drie delen in plaats van één doorlopende set: een openingsstuk dat een gitano-bruiloftsfeest oproept, een meer ingetogen en gestileerd gedeelte waarin individuele dansers en zangers schitteren, en een afsluitende, feestelijkere rumba waarin de energie in de zaal stijgt en het publiek vaak wordt meegenomen door geklap en aanmoedigingskreten. Deze structuur is geen moderne theatrale uitvinding — ze weerspiegelt de vorm van de gemeenschapsvieringen waaruit de zambra is ontstaan, iets dat de moeite waard is om te weten voordat je er een gaat bekijken, omdat het verklaart waarom de sfeer halverwege zo duidelijk omslaat.
Onderdeel van een erkend werelderfgoed
Flamenco als geheel — cante, baile en toque samen — werd in 2010 door UNESCO uitgeroepen tot immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid, na een kandidatuur die werd geleid door het flamenco-instituut van Andalusië. Zambra gitana valt binnen die erkenning als een van de regionale vormen van flamenco, geworteld in Granada en niet in de bekendere stijlen uit Sevilla of Jerez. Het is een nuttig feit om in gedachten te houden als iemand suggereert dat grotflamenco een verwaterd of verzonnen toeristisch product is: de traditie waarop het zich baseert is gedocumenteerd, eeuwenoud en formeel erkend als onderdeel van een erfgoedkunstvorm, geen moderne marketinguitvinding.
Waarom de setting deel uitmaakt van de beleving
Omdat de zambra is ontstaan in de grotwoningen van Sacromonte en niet in theaters of bars, is de setting niet toevallig — het is onderdeel van wat het woord beschrijft. Een zambra die wordt opgevoerd in een speciaal daarvoor ingerichte grot, waar de kale rotswanden het geluid vormen, staat dichter bij de oorspronkelijke vorm dan dezelfde liederen op een verlicht podium elders. Dat is de kernreden waarom een grotshow in Sacromonte zich anders presenteert dan een flamenco-avond in het stadscentrum: het is niet zomaar een andere locatie, het is de traditie in de fysieke omgeving waarvoor ze is gemaakt. Haal de grot weg en je hebt nog steeds flamenco, maar niet meer helemaal dezelfde zambra.